«روند دموکراسی در ایران خطی نیست» حسن قاضی مرادی در نشست «دموکراسی سازی در ایران معاصر»: جامعه ای که

خبرگزاری پانا:یک پژوهشگر مسائل اجتماعی نهضت مشروطه را اولین رویارویی تاریخی مردم ایران با مفهوم دموکراسی در جامعه دانست و گفت: روند دموکراسی در کشور به هیچ عنوان خطی نیست و باید مواردی مانند وحدت ملی در جامعه باشد تا دموکراسی اتفاق بیفتد و یقینا جامعه ای که در آن وحدت ملی نباشد روند دموکراسی سازی ناقص خواهد ماند که این وحدت برای اولین بار در دوران حکومت مشروطه در بین مردم مشاهدخ گردید.

کد مطلب: ۱۶۷۵۲۷
لینک کوتاه کپی شد

به گزارش پانا، حسن قاضی مرادی در نشست «دموکراسی سازی در ایران معاصر» که در محل انجمن جامعه شناسی ایران برگزار شد، با تاکید بر اینکه تعریف جامعی برای دموکراسی وجود ندارد گفت: اگر بخواهیم لفظ دموکراسی را ترجمه کنیم همان حاکمیت مردم معنی می شود، وضعیتی که در آن مردم بر سرنوشت خود تصمیم گیری می کنند، البته این تعریف نیز یک معنای آرمانی از دموکراسی است چون ما اساسا وقتی می توانیم از حاکمیت مردم صحبت کنیم که دیگر حاکمیت به عنوان یک نهاد مطرح نباشد یعنی نهاد سیاسی وجود نداشته باشد که بخواهند وارد حوزه عمومی و فضای جامعه قرار بگیرند.

روند دموکراسی در ایران به هیچ عنوان خطی نیست

وی در ادامه تصریح کرد: روند دموکراسی در کشور به هیچ عنوان خطی نیست و باید مواردی مانند وحدت ملی در جامعه باشد تا دموکراسی اتفاق بیفتد و یقینا جامعه ای که در آن وحدت ملی نباشد روند دموکراسی سازی ناقص خواهد ماند.

نهضت مشروطه؛ اولین رویارویی ایرانیان با مفهوم دموکراسی

قاضی مرادی همچنین نهضت مشروطه را اولین رویارویی ایرانیان با مفهوم دموکراسی عنوان کرد و افزود: در نهضت مشروطه برای نخستین بار بود که ایرانیان خودشان را در تضاد با حکومت استبدادی دیدند وخواهان سرنگونی و جایگزینی آن با یک حکومت دموکراتیک که در آن زمان به آن حکومت قانون و حکومت مشروطه می گفتند شدند، تا پیش از آن هر آنچه که در اندیشه سیاسی ایرانیان در کل تاریخ تکرار شده است عمدتا شامل دو مسئله اولی توجیه حکومت استبدادی و دومی تعدیل حکومت استبدادی ( جایگزینی آن با حکومت قانون) بود.

به گفته این جامعه شناس توجیه حکومت استبدادی به این معنا است که اگر بخواهیم حکومت استبدادی را به عنوان حکومت بی قانونی تعریف کنیم، اساسا با این ویژگی حکومت استبدادی با همه انواع حکومت های دیگر متمایز می شود و این نوع حکومت استبدادی دو ویژگی دارد یکی مطلقیت قدرت است که در راس آن شاه یا سلطان بطور مستقیم قرار می گیرد و دومی این است که در حکومت استبدادی، مستبد قدرت مطلق را بطور خودکامانه ای بکار می برد یعنی در اداره امور و تصمیم گیری ها اراده شخصی بکار می گیرند، اینکه شاه می تواند بر اساس آن هر آنچه را که اراده کند عملی نماید.

در نهضت مشروطه بود که ایرانیان به دنبال از بین بردن حکومت استبدادی رفتند

وی ادامه داد: تعدیل حکومت استبدادی به معنای این بود که صاحبنظرانی که در حوزه های مختلف هنری، ادبی، سیاسی، فلسفی، اجتماعی و غیره کارکردند آنها با تاکید بر عزل این نوع حکومت می کوشیدند که این وجه خودکامگی حکومت استبدادی را از بین ببرند، تنها در نهضت مشروطه بود که ایرانیان به دنبال از بین بردن حکومت استبدادی رفتند و خواهان جایگزینی حکومت قانون شدند.

روند دموکراسی سازی روندی نیست که در یک لحظه تاریخی اتفاق بیفتد

قاضی مرادی اظهار کرد: اگر تعریف خاص دموکراسی سازی را در نظر داشته باشیم که به آن گذر از حکومت غیر دموکراسی به حکومت دموکراسی گفته می شود، ما معتقد هستیم این اتفاق برای اولین بار در نهضت مشروطه صورت گرفت یعنی حکومت غیرموکراتیک حاکم بوده و حکومت دموکراسی قرار بود به عنوان تعدیل این نوع حکومت جایگزین شود، نخستین مسئله ای که در بررسی روند دوره دموکراسی سازی با آن مواجه هستیم این است که این بازه زمانی این دوره چیست؟ در پاسخ به این مسئله به این نکته اشاره می کنم که به هر حال روند دموکراسی سازی روندی نیست که در یک لحظه تاریخی اتفاق بیفتد، بلکه یک جریانی از رویدادها است که این شرایط را برای شروع روند دموکراسی سازی ایجاد کرده است.

ترور ناصرالدین شاه نقطه شروع روند دموکراسی سازی در ایران

بنابراظهارات این جامعه شناس سیاسی، اگر بخواهیم از مشروطه به عنوان یک نقطه شروع روند دموکراسی سازی در ایران یاد کنیم، فکر می کنم همان واقعه ترور ناصرالدین شاه نقطه شروع آن است، در واقعه با ترور وی در سال ۱۲۷۵ شمسی، و در این سال که ترور انجام می شود روند دموکراسی سازی در ایران شروع و در مجلس اول به اوج خود می رسد و از مجلس اول تا سقوط استبداد صغیر و از تاسیس کابینه بختیاری ها تا تاسیس مجلس دوم، این دوره دموکراسی سازی که در نهضت مشروطه است ادامه پیدا می کند.

قاضی مرادی تاکید کرد: از تاسیس مجلس دوم تا کابینه بختیاری ها، روند دموکراسی سازی در ایران به زوال می کشد و این زوال در دوره جنگ جهانی اول تشدید و با کودتای ۱۲۹۹، روند دموکراسی سازی سیاسی در ایران شدت بیشتری می گیرد، تا در سال ۱۳۰۴ با سلطنت رضا شاه در ایران مرحله اول دموکراسی سازی به پایان می رسد، بنابراین بازه زمانی که برای این دوره یعنی ۱۲۷۵ تا ۱۳۰۴ می توان در نظر گرفت حدود ۳۰ سال است و منحنی آن نیز رو به سقوط است.

این کارشناس مسائل اجتماعی و سیاسی گفت: برای تعدیل این بازه زمانی فکر می کنم درست این باشد که آن را به سه مرحله تقسیم بندی کنیم، بخش نخست آن از دوره پیش از ناصرالدین شاه شروع و با مجلس اول که در واقع بخشی است که در آن مبارزه برای پیش برد روند دموکراسی سازی و جایگزینی حکومت استبدادی با حکومت قانون با تاسیس مجلس اول محقق می شود، بخش دوم این دوره را می شود از مجلس اول تا مجلس دوم در نظر گرفت و بخش سوم از این تعدیل را می شود از دوره زوال از مجلس دوم ۱۲۸۷ تا حکومت رضا شاه یعنی ۱۳۰۴ تقسیم بندی کرد.

زمینه های داخلی و خارجی روند دموکراسی سازی در ایران

قاضی مرادی در ادامه به بررسی زمینه های داخلی و خارجی شروع روند دموکراسی سازی در ایران اشاره کرد و تصریح کرد: به طبع همانطور که عنوان شد روند دموکراسی سازی یک جریان است زمینه هایی که باعث شروع یک جریان و ادامه یافتن آن می شود بستگی به یک سری علل و عواملی دارد که به پیش از دوره سلطنت ناصرالدین شاه برمی گردد واین عوامل یا پیش زمینه های روند دموکراسی سازی در ایران دو دسته عوامل داخلی و خارجی تقسیم می شوند، اینها در واقعیت از یکدیگر جدا نیستند اما در بحث خودمان سعی می کنیم آنها را از همدیگر جدا کنیم.

مرحله اول دموکراسی سازی در یک جامعه وحدت ملی است

قاضی مرادی اضافه کرد: اگر به زمینه های داخلی روند دموکراسی سازی در ایران اشاره کنم مطابق نظریه "روسو" اگر مرحله اول دموکراسی سازی در یک جامعه مرحله وحدت ملی است به معنایی یک وحدت سرزمینی در درجه اول به شمار می رود، این نوع وحدت، در نیمه دوم سلطنت ناصرالدین شاه در کشور آغاز شد که در وقوع آن عامل خارجی یعنی وحدت سرزمینی هم موثر است. مشخصا، وحدت و تضاد روسیه و انگلستان در ایران، و این که این دو کشور خواهان این شدند که ایران به عنوان یک کشور مستقل باقی بماند و حفظ شود و این خواست باعث شد که مرزهای ایران مشخص و یک نوع وحدت اولیه بین مردم و گروهها ایجاد شود، در همین دوره است که بخش نخست روند دموکراسی سازی در ایران را می بینیم.

این استاد دانشگاه خاطر نشان کرد: این وحدت ملی و سرزمینی با حذف ناصرالدین شاه و شروع فعالیت های دوره نخست دموکراسی سازی هر چه بیشتر پیش می رود و استحکام پیدا می کند و از یک وحدت اولیه ملی به یک مراحل بالاتر و کسب هویت ملی در چارچوب هویت دولت و ملت می رسد و به جایی می رسد که مردم ایران، خودشان را به عنوان یک ملت می بینند که این وحدت خود را در اولین تحصن صحن حضرت عبدالعظیم، با شعار زنده باد ملت ایران نشان می دهد، در این مرحله است که چهره سیاسی ایران متحول می شود. از این لحاظ اگر روند دموکراسی سازی در ایران از پیش از سلطنت ناصرالدین شاه تا مرحله تاسیس مجلس را که حکومت مشروطه جایگزین حکومت استبدادی در نظر بگیریم وحدت ملی تداوم دارد و اگر بخواهیم این را مطابق نظریه روسو در نظر بگیریم هم همچنان که گفتم روند دموکراسی سازی در ایران خطی نیست، به این مسئله می رسیم که مرحله اول و دوم روند دموکراسی سازی مطابق این نظریه، در ایران همپوشانی داشتند.

زوال هر چه بیشتر اقتدار نیرو در ایران

به گفته وی پیش زمینه های دیگر شروع روند دموکراسی سازی در ایران را مساله زوال هر چه بیشتر اقتدار نیرو در ایران است، اگر وحدت ملی را تا دوره حکومت صفویه در نظر بگیریم از صفویه به بعد این وحدت به زوال می رود و این زوال تا دوره قاجاریان ادامه پیدا می کند و مجددا از نیمه دوم سلطنت ناصرالدین شاه است که زوال اقتصادی ایران عصر بسیار گسترده تری را پیدا می کند و دوباره زمینه های وحدت ملی در جامعه فراهم می شود.

بسط مناسبات اقتصادی با غرب

قاضی مرادی ادامه داد: زمینه دیگر دموکراسی سازی در ایران، بسط مناسبات اقتصادی با غرب است. باز از نیمه دوم سلطنت ناصرالدین شاه که این مناسبات کاهش پیدا می کند، مناسبات اقتصادی گسترده با غرب در این دوران نتایجی را دارد که از جمله نتایج آن مناسباتی است که اقتصادی معیشتی در ایران به اقتصاد کالایی تبدیل می شود و یک قشر متوسطی که متمایل به متوسط مدرن هستند و در ارتباط با اروپا قرار گرفته بودند از آنها متاثر شدند در نتیجه خواهان حاکم شدن حکومتی مشابه حکومت های اروپایی در ایران می شوند و یکی دیگر از پیامدهای این مناسبات ایجاد یک گروهی از تجار بزرگ است که در ارتباط اقتصادی با کشورهای اروپایی که بعدا این تجار بزرگ در نهضت مشروطه به عنوان یک عامل سیاسی وارد تحولات سیاسی می شوند.

گذار از اقتصاد معیشتی به اقتصاد کالایی

به گفته قاضی مرادی، گذار از اقتصاد معیشتی به اقتصاد کالایی یک نتیجه دیگری هم داشت و آن رشد اصناف و پیشه وران در کشور است. به اعتبار این رشد آنها از یک قدرت اقتصادی و اجتماعی برخوردار می شوند، اصناف در مرحله بعد وارد فعالیت سیاسی و به عنوان عامل سیاسی تاثیرگذار می شوند، تا پیش از آن اصناف در ایران به عنوان یک عامل سیاسی مطرح نبودند و بیشتر به عنوان یک تشکل صنفی فعالیت می کردند وبه عنوان تشکل نوین امروزی نبودند و تنها در حالت سنتی برای خودشان رییسی داشتند که فقط به مسائل صنفی آنها چه از نظر مشکلات داخلی خود صنف و چه از نظر برقرار ارتباط با حکومت رسیدگی می کردند اما اصناف تا پیش از نهضت مشروطه به عنوان عامل سیاسی در تاریخ ایران نقشی نداشتند.

نفوذ عناصری از قشر متوسط نوین به دیوانسالاری

این جامعه شناس ادامه داد: پیش زمینه دیگر روند دموکراسی سازی در ایران، که متاثر از بسط ارتباط ایران با غرب است نفوذ عناصری از قشر متوسط نوین به دیوانسالاری است تا پیش از گسترش این مناسبات و شکل گیری این قشر، ایران دارای دو گروه اشراف یعنی اشراف نظامی و دومی اشراف دیوانی بوده است و عدالت در ایران در اختیار اشراف دیوانی بود و درست از نیمه دوم سلطنت ناصرالدین شاه است که عناصری مثل میرزا کوچک خان سپهسالار از قشر متوسطه وارد دیوان سلاری حکومت می شوند، این افراد که از قشر متوسط وارد می شوند از آنجایی که در ارتباط با غرب بودند از فرهنگ آنها متاثر شدند این تاثیرات را با خود وارد دیوانسالاری حکومت می کنند.

رشد تضاد میان روحانیت و حکومت

قاضی مرادی در پایان به به عاملی دیگر تاثیر گذار در روند دموکراسی سازی در ایران اشاره کرد و گفت: رشد تضاد میان روحانیت وحکومت از دیگر زمینه های دموکراسی سازی در ایران بود که این تضاد زمینه های مخالفت با حکومت استبدادی و استقرار یک حکومت عادلانه و مردمی را ایجاد کرد.

منبع: شفقنا

ارسال دیدگاه

پربازدیدترین ها
آخرین اخبار