آموزش محیط‌زیست به‌تنهایی برای تغییر رفتار جامعه کافی نیست؛ باید معادله رفتار را تغییر دهیم

به گزارش پانا، هادی کیادلیری، ظهر امروز ٢۵ مهرماه در آیین اختتامیه دومین رویداد علمی آموزشی کتاب‌ انسان و محیط‌زیست با تأکید بر ضرورت تغییر نگرش انسان نسبت به طبیعت اظهار کرد: مشکلات محیط‌زیستی کشور در نتیجه عملکرد یک یا دو دستگاه یا در یک بازه زمانی کوتاه ایجاد نشده‌اند؛ بنابراین، حل این مشکلات نیز به‌تنهایی از عهده یک یا دو دستگاه برنمی‌آید و نیازمند وفاق و همبستگی ملی و اجتماعی است.

وی با اشاره به نقش ارزش‌های اخلاقی در حفاظت از محیط‌زیست افزود: جامعه ایرانی از ظرفیت‌های ارزشمند فرهنگی، تمدنی و دینی برای حفاظت از طبیعت برخوردار است. احترام به طبیعت، قناعت و هماهنگی با محیط‌زیست از اصولی بوده‌اند که در فرهنگ ایرانی جایگاه ویژه‌ای داشته‌اند، اما در سال‌های اخیر توجه به این ارزش‌ها کمرنگ‌تر شده است.

کیادلیری با بیان اینکه وضعیت محیط‌زیست کشور نتیجه سال‌ها انباشت مشکلات و فشار بر منابع طبیعی است، تصریح کرد: هرگونه تعلل در حفاظت از محیط‌زیست می‌تواند خسارت‌های جبران‌ناپذیری به همراه داشته باشد. آینده جایی نیست که صرفاً به آن برسیم، بلکه آینده را باید از امروز بسازیم.

ضرورت تغییر بنیادین نگرش به طبیعت

معاون آموزش و مشارکت‌های مردمی سازمان حفاظت محیط‌زیست با تأکید بر اینکه حفاظت مؤثر از طبیعت نیازمند تغییر بنیادین در نگرش انسان است، گفت: اگر نگاه ما به طبیعت تغییر نکند، اقدامات انجام‌شده در حد تدابیر مقطعی و سطحی باقی خواهد ماند و نمی‌توان به تغییرات پایدار امیدوار بود.

وی آموزش و آگاهی‌بخشی به نسل‌های آینده، به‌ویژه کودکان، نوجوانان و جوانان را از مهم‌ترین راهکارهای تحقق این تغییر دانست و افزود: یکی از مشکلات اساسی در حوزه محیط‌زیست این است که گاهی آموزش و شکل‌گیری عادت‌های صحیح را از دوران کودکی جدی نمی‌گیریم؛ درحالی‌که عادت‌هایی که در سال‌های نخست زندگی شکل می‌گیرند، به‌سادگی با افزایش آگاهی در سنین بالاتر تغییر نمی‌کنند.

کیادلیری با اشاره به اهمیت آموزش محیط‌زیستی در سنین پایین خاطرنشان کرد: باید از همان دوران کودکی، آگاهی و عادت‌های صحیح محیط‌زیستی را در دانش‌آموزان شکل دهیم؛ زیرا تغییر نگرش و رفتار در سنین بالاتر دشوارتر خواهد بود.

آموزش به‌تنهایی رفتار جامعه را تغییر نمی‌دهد

وی با بیان اینکه تجربه برنامه‌های محیط‌زیستی نشان داده است آموزش به‌تنهایی لزوماً به تغییر پایدار رفتار جامعه منجر نمی‌شود، اظهار کرد: انسان‌ها صرفاً بر اساس دانستن درست و نادرست رفتار نمی‌کنند؛ بلکه عواملی مانند هزینه و فایده، سهولت انجام رفتار، پیامدهای آن، بازخورد اجتماعی و انگیزه‌های درونی نیز در انتخاب رفتار مؤثرند.

معاون آموزش و مشارکت‌های مردمی سازمان حفاظت محیط‌زیست ادامه داد: همه می‌دانیم که نباید در طبیعت زباله بریزیم یا پلاستیک را رها کنیم؛ اما اگر رها کردن زباله برای فرد آسان، سریع و بدون هزینه باشد و در مقابل، جمع‌آوری و انتقال آن هیچ منفعت یا بازخورد مثبتی برای افراد نداشته باشد، صرفاً افزایش آگاهی نمی‌تواند رفتار جامعه را در مقیاسی گسترده و پایدار تغییر دهد.

وی تأکید کرد: این سخنان به معنای بی‌اهمیت بودن آموزش نیست، بلکه نشان می‌دهد برای تغییر رفتار در سطح جامعه باید از آموزش صرف عبور کنیم و به سمت طراحی یک نظام جامع برای تغییر رفتار حرکت کنیم.

چهار محور اساسی برای تغییر رفتار محیط‌زیستی

کیادلیری با تشریح محورهای اصلی تغییر رفتار در جامعه گفت: در طراحی نظام جامع تغییر رفتار، چهار محور اساسی باید مورد توجه قرار گیرد.

وی نخستین محور را آموزش و اقناع دانست و افزود: آموزش باید به ایجاد دانش، تغییر نگرش و شکل‌گیری انگیزه برای شناخت رفتار صحیح و درک چرایی انجام آن کمک کند. بااین‌حال، اگر فعالیت‌های ما صرفاً در همین مرحله متوقف شود، نمی‌توان انتظار داشت که رفتار جامعه به شکل مطلوب تغییر کند.

وی دومین محور را تسهیل رفتارهای مطلوب عنوان کرد و گفت: باید زیرساخت‌ها، خدمات و شرایطی فراهم شود که انجام رفتار صحیح را آسان‌تر و کم‌هزینه‌تر کند. زمانی که شهروندان برای انجام یک رفتار مسئولانه با موانع متعدد مواجه باشند، نمی‌توان تنها با توصیه و آموزش انتظار تغییر گسترده داشت.

معاون آموزش و مشارکت‌های مردمی سازمان حفاظت محیط‌زیست، سومین محور را ایجاد مشوق‌ها و بازخوردهای مثبت برشمرد و تصریح کرد: باید سازوکارهایی طراحی شود که رفتار مطلوب برای افراد منفعت، اعتبار، رضایت یا بازخورد اجتماعی مثبت به همراه داشته باشد.

وی در تشریح چهارمین محور خاطرنشان کرد: ایجاد هزینه و بازدارندگی برای رفتارهای مخرب نیز ضروری است. این هدف می‌تواند از طریق ابزارهای قانونی، اقتصادی، اجتماعی و نظارتی دنبال شود تا رفتارهای آسیب‌زا بدون پیامد باقی نمانند.