پانا از روزمره با ریزپلاستیکها گزارش میدهد
ریزپلاستیکها؛ ذرات نامرئی که در زندگی روزمره جا خوش کردهاند
تهران (پانا) - شاید پلاستیک برای بسیاری از ما با بطری آب، کیسه خرید، بستهبندی مواد غذایی یا ظروف یکبارمصرف معنا پیدا کند، اما داستان پلاستیک به زمانی که آن را دور میاندازیم ختم نمیشود؛ بخشی از پلاستیکهای رهاشده در محیط به مرور زمان به ذرات کوچکتری تبدیل میشوند که به آنها «ریزپلاستیک» گفته میشود و میتوانند وارد آب، خاک، هوا و زنجیره غذایی شوند. همین ذرات کوچک، امروز به یکی از موضوعات مورد توجه پژوهشگران محیط زیست و سلامت تبدیل شدهاند.
به گزارش پانا، «ریزپلاستیک» به ذرات بسیار کوچک پلاستیکی گفته میشود. یکی از تعاریف رایج، ذراتی با اندازه کمتر از ۵ میلیمتر است؛ البته سازمان جهانی بهداشت تأکید کرده که هنوز یک تعریف علمی کاملاً مورد توافق درباره ریزپلاستیکها وجود ندارد. ذرات بسیار کوچکتر، در مقیاس زیر یک میکرومتر، معمولاً با عنوان «نانoplastیک» مورد توجه قرار میگیرند.
این ذرات میتوانند دو منشأ اصلی داشته باشند؛ بخشی از ابتدا به شکل ذرات کوچک تولید میشوند و بخش دیگر زمانی ایجاد میشود که محصولات پلاستیکی بزرگتر بر اثر فرسایش و عوامل محیطی، به قطعات کوچکتر تبدیل شوند.
بر اساس گزارش UNEP، از جمله منابع مهم ریزپلاستیکها میتوان به بستهبندیهای پلاستیکی، ظروف یکبارمصرف، لاستیک خودرو، رنگها و منسوجات مصنوعی مانند پلیاستر اشاره کرد. لباسهای دارای الیاف مصنوعی نیز هنگام شستوشو میتوانند الیاف ریز آزاد کنند.
از لباس و لاستیک خودرو تا آب و غذا
شاید تصور کنیم ریزپلاستیکها فقط در دریاها و اقیانوسها وجود دارند، اما گستره حضور آنها بسیار بیشتر است. سازمان جهانی بهداشت اعلام کرده است که ریزپلاستیکها در محیطهای مختلف از جمله آب دریا، آب شیرین، فاضلاب، غذا، هوا و آب آشامیدنی شناسایی شدهاند. این ذرات میتوانند از طریق رواناب سطحی، فاضلاب، فعالیتهای صنعتی، تخریب زبالههای پلاستیکی و حتی رسوب ذرات موجود در هوا وارد منابع آبی شوند.
بنابراین یک بطری پلاستیکی که در طبیعت رها میشود، لزوماً فقط همان بطری باقی نمیماند. با گذشت زمان، قطعات آن میتوانند کوچکتر شوند و وارد محیط شوند. اما این تنها مسیر نیست.
لباسهای مصنوعی، سایش لاستیک خودرو و تخریب بستهبندیهای پلاستیکی نیز از مسیرهایی هستند که به انتشار ذرات پلاستیکی کمک میکنند. UNEP در گزارش خود تأکید کرده که این ذرات میتوانند در آب، خاک و هوا جابهجا شوند و از طریق شبکه غذایی نیز انتقال پیدا کنند.
وقتی لباسها هم میتوانند منبع ریزپلاستیک باشند
یکی از بخشهای جالب ماجرا، لباسهایی است که هر روز میپوشیم. برخی پارچههای مصنوعی از موادی مانند پلیاستر، نایلون و اکریلیک ساخته میشوند. سایش و شستوشوی این منسوجات میتواند باعث آزاد شدن الیاف بسیار ریز شود.
بر اساس اطلاعات UNEP، حدود ۶۰ درصد مواد مورد استفاده در تولید لباس در جهان را مواد پلاستیکی تشکیل میدهند و منسوجات مصنوعی میتوانند در اثر شستوشو یا استفاده، الیاف ریز آزاد کنند.
این مسئله نشان میدهد که مقابله با ریزپلاستیکها فقط به جمعآوری بطری و کیسه پلاستیکی محدود نمیشود و حتی سبک تولید و مصرف لباس نیز میتواند در این موضوع نقش داشته باشد.
آیا ریزپلاستیکها وارد بدن انسان میشوند؟
اینجا یکی از مهمترین بخشهای بحث قرار دارد. پژوهشگران شواهدی از مواجهه انسان با ریزپلاستیکها از مسیر غذا، آب و هوا پیدا کردهاند. سازمان جهانی بهداشت نیز در بررسی خود، مواجهه انسان با این ذرات از طریق خوردن و تنفس را مورد توجه قرار داده است.
با این حال، یک نکته بسیار مهم وجود دارد: وجود ریزپلاستیک در بدن یا محیط، بهتنهایی به معنای اثبات آسیب قطعی به سلامت انسان نیست.
WHO در ارزیابی خود درباره آب آشامیدنی اعلام کرده که بر اساس شواهد محدود موجود، ریزپلاستیکهای موجود در آب آشامیدنی در سطوح فعلی نگرانی بالایی برای سلامت ایجاد نمیکنند؛ اما درباره برخی ذرات بسیار کوچک، بهویژه ذرات نانومقیاس، هنوز اطلاعات کافی برای نتیجهگیری قطعی وجود ندارد.
به همین دلیل، علم هنوز در حال بررسی این پرسش است که چه میزان مواجهه با ریزپلاستیک میتواند اهمیت بهداشتی داشته باشد و کدام نوع و اندازه از این ذرات اهمیت بیشتری دارند.
مسئله فقط خود پلاستیک نیست
ریزپلاستیکها از یک جهت دیگر نیز مورد توجه دانشمندان قرار گرفتهاند. این ذرات میتوانند علاوه بر خود ذرات پلاستیکی، حاوی برخی مواد افزودنی مرتبط با پلاستیک یا آلایندههایی باشند که از محیط اطراف روی سطح آنها تجمع کردهاند. همچنین امکان شکلگیری لایههای زیستی یا «biofilm» روی برخی ذرات وجود دارد. WHO این موارد را در ارزیابی خطرهای احتمالی مورد بررسی قرار داده است. اما میزان اهمیت هرکدام از این مسیرها و اثر آنها بر سلامت انسان همچنان موضوع پژوهش است.
آب آشامیدنی چطور؟
یکی از پرسشهای پرتکرار درباره ریزپلاستیکها، وجود آنها در آب آشامیدنی است. WHO اعلام کرده است که ریزپلاستیکها هم در آب بطریشده و هم در آب لولهکشی شناسایی شدهاند، اما مطالعات موجود محدود بوده و روشهای اندازهگیری در پژوهشهای مختلف نیز یکسان نیستند؛ بنابراین مقایسه مستقیم نتایج مطالعات مختلف باید با احتیاط انجام شود.
در عین حال، تصفیه آب و فاضلاب میتواند بسیاری از ذرات پلاستیکی را حذف کند. WHO گزارش کرده که تصفیه فاضلاب در شرایط مناسب میتواند بیش از ۹۰ درصد ریزپلاستیکها را حذف کند و فرآیندهای پیشرفتهتر مانند فیلتراسیون میتوانند عملکرد بالاتری داشته باشند. بنابراین، تقویت زیرساختهای تصفیه آب و فاضلاب یکی از راهکارهای مهم برای کاهش ورود این ذرات به محیط است.
ریزپلاستیکها برای محیط زیست چه معنایی دارند؟
شاید مهمترین بخش مسئله در حال حاضر، پیامدهای زیستمحیطی آن باشد.ریزپلاستیکها میتوانند وارد رودخانهها، دریاها و خاک شوند و از طریق زنجیره غذایی جابهجا شوند. UNEP گزارش کرده است که این ذرات در محیطهای مختلف از آب و خاک گرفته تا هوا و یخ مشاهده شدهاند و میتوانند در شبکه غذایی حرکت کنند.
برای موجودات آبزی نیز موضوع اهمیت ویژهای دارد. ورود پلاستیک به زیستبومهای آبی میتواند بر تغذیه، رشد و عملکرد برخی موجودات اثر بگذارد و به تغییرات اکوسیستمی منجر شود. UNEP تأکید کرده که پیامدهای آلودگی پلاستیکی برای تنوع زیستی و سلامت اکوسیستمها جدی است.
چرا این موضوع به شهرها هم مربوط میشود؟
ریزپلاستیکها فقط یک مسئله دریایی یا آزمایشگاهی نیستند؛ یک مسئله شهری هم هستند. هر روز حجم زیادی از پلاستیک در شهرها مصرف میشود. بخشی از آن وارد سیستم جمعآوری پسماند میشود، بخشی بازیافت میشود و بخشی نیز ممکن است در محیط رها شود.
از سوی دیگر، فرسایش لاستیک خودروها، شستوشوی لباسهای مصنوعی، بستهبندی مواد غذایی و فعالیتهای صنعتی میتوانند در چرخه انتشار ذرات پلاستیکی نقش داشته باشند.
بنابراین مدیریت پسماند، توسعه حملونقل پاکتر، کاهش مصرف پلاستیک یکبارمصرف، ارتقای سیستمهای فاضلاب و تغییر الگوی تولید و مصرف، همگی بخشی از راهحل این مسئله هستند.
آیا باید از ریزپلاستیکها بترسیم؟
پاسخ علمی فعلاً «نه به شکل اغراقآمیز» است.آنچه امروز میدانیم این است که ریزپلاستیکها در محیط گستردهاند و مواجهه انسان با آنها اتفاق میافتد؛ اما هنوز درباره تمام پیامدهای بلندمدت آنها بر سلامت انسان پاسخ قطعی نداریم.
WHO بر همین اساس خواستار انجام مطالعات دقیقتر برای مشخص شدن میزان مواجهه انسان، منابع ریزپلاستیکها و پیامدهای احتمالی آنها شده است.
از طرف دیگر، کاهش آلودگی پلاستیکی حتی بدون در نظر گرفتن بحث سلامت انسان، مزایای روشن زیستمحیطی دارد. UNEP نیز بر کاهش ورود پلاستیک به محیط، طراحی بهتر محصولات، مدیریت پسماند و حرکت به سمت اقتصاد چرخشی تأکید میکند.
از امروز چه کاری میتوان کرد؟
حل مسئله ریزپلاستیکها فقط به رفتار یک فرد وابسته نیست و نیازمند سیاستگذاری، صنعت، مدیریت شهری و پژوهش علمی است؛ با این حال، کاهش مصرف پلاستیکهای یکبارمصرف، استفاده چندباره از محصولات بادوام، تفکیک صحیح پسماند و جلوگیری از رهاسازی پلاستیک در طبیعت میتواند به کاهش ورود پلاستیک به محیط کمک کند.
در سطح کلان نیز توسعه سیستمهای مناسب جمعآوری و تصفیه فاضلاب، کنترل پسماندهای پلاستیکی، بهبود طراحی محصولات و انجام پژوهشهای استاندارد برای اندازهگیری ریزپلاستیکها اهمیت دارد. UNEP تأکید میکند که مقابله با آلودگی پلاستیکی به مجموعهای از اقدامات فنی، قانونی، اقتصادی و آموزشی نیاز دارد.
ریزپلاستیکها شاید با چشم دیده نشوند، اما داستان آنها از انتخابهای کاملاً روزمره ما شروع میشود؛ از بطری آبی که مصرف میکنیم تا لباسی که میپوشیم و بستهبندیای که دور میاندازیم. هنوز درباره همه آثار این ذرات بر بدن انسان پاسخ قطعی نداریم، اما درباره یک موضوع تردیدی وجود ندارد: کاهش ورود پلاستیک به طبیعت، یکی از راههای مهم حفاظت از محیط زیست و سلامت نسلهای آینده است.
ارسال دیدگاه