استاد دانشگاه و زلزلهشناس در گفتوگو با پانا:
آموزش همگانی؛ مؤثرترین راه کاهش تلفات زلزله
زارع: درس بزرگ زلزله منجیل، آسیبپذیری شهرهای مدرن بود
تهران (پانا) - استاد دانشگاه و زلزلهشناس، با اشاره به وجود برخی نقاط مشابه با منجیل از نظر شرایط زمینشناسی در اطراف تهران تأکید کرد که هرچند زمان وقوع زلزله قابل پیشبینی نیست، اما به دلیل تمرکز جمعیتی بسیار بالا، ریسک زلزله در تهران به مراتب بیشتر از منطقه منجیل است.
مهدی زارع در گفتوگو با پانا در پاسخ به این پرسش که زلزله رودبار از نظر زمینشناسی دقیقاً چه نوع زلزلهای بود و در کدام گسل رخ داد، اظهار کرد: «آنچه عموماً به نام زلزله رودبار شناخته میشود، در واقع زلزله منجیل بود؛ زیرا بیشترین تخریب شهری در منجیل رخ داد. این زمینلرزه در اثر گسیختگی گسل منجیل با سازوکار فشاری به وقوع پیوست. کانون زلزله در منتهیالیه غرب رشتهکوه البرز و در عمقی حدود ۱۹ کیلومتر قرار داشت.»
وی افزود: «منطقه منجیل از نظر زمینشناسی یکی از نقاط مهم غرب البرز به شمار میرود؛ جایی که چند گسل فعال در مجاورت یکدیگر قرار دارند و همین مسئله نقش مهمی در شکلگیری این زمینلرزه بزرگ ایفا کرد.»
سه هزار سال انباشت تنش؛ زمینهساز زلزله خرداد ۱۳۶۹
این زلزلهشناس با اشاره به شرایط زمینساختی منطقه گفت: «شواهد موجود نشان میدهد که پیش از زلزله سال ۱۳۶۹، حدود سه هزار سال زمینلرزه مهمی در این محدوده رخ نداده بود. به نظر میرسد به دلیل قرار گرفتن این منطقه در محل تلاقی گسلهای مهم غرب البرز، تنشهای زمینساختی طی مدت بسیار طولانی در آن انباشته شده و سرانجام در خرداد ۱۳۶۹ به صورت یک گسیختگی بزرگ آزاد شده است.»
زارع بیان کرد: «وقوع زلزله منجیل نمونهای از آزاد شدن ناگهانی انرژی ذخیرهشده در پوسته زمین پس از دورهای طولانی از انباشت تنش بود؛ رخدادی که پیامدهای گستردهای برای منطقه به همراه داشت.»
برخی نقاط اطراف تهران از نظر زمینشناسی قابل مقایسه با منجیل هستند
وی در ادامه درباره وضعیت گسلهای مهم کشور بهویژه در محدوده تهران و البرز گفت: «وقتی درباره نگرانکننده بودن گسلها صحبت میکنیم، باید مشخص کنیم منظور از نگرانی چیست. اگر منظور احتمال وقوع زلزله باشد، باید گفت برخی مناطق اطراف تهران از نظر شرایط زمینشناسی شباهتهایی با منطقه منجیل پیش از زلزله ۱۳۶۹ دارند.»
زارع افزود: «برای مثال در شرق تهران و در محدوده تلاقی گسل مشاء و گسل شمال تهران، بهویژه در منطقه کلان لواسان، شرایطی وجود دارد که از برخی جهات با وضعیت منجیل پیش از وقوع زلزله قابل مقایسه است. همچنین در نزدیکی پاکدشت در جنوبشرق تهران نیز یکی دیگر از نقاط تلاقی گسلهای فعال قرار دارد.»
وی تأکید کرد: «البته این به هیچ عنوان به معنای آن نیست که این مناطق بهزودی دچار گسیختگی خواهند شد یا بتوان زمان وقوع زلزله را مشخص کرد. امکان پیشبینی دقیق زمان وقوع زلزله وجود ندارد، اما از منظر زمینشناسی میتوان درباره شباهت برخی شرایط سخن گفت.»
ریسک تهران به دلیل تمرکز جمعیتی بسیار بالاتر از منجیل است
این استاد دانشگاه با اشاره به تفاوت اساسی تهران و منجیل از نظر جمعیت گفت: «مسئله اصلی درباره تهران، تمرکز بسیار بالای جمعیت است. پیش از زلزله خرداد ۱۳۶۹، مجموع جمعیت شهرهای منجیل، رودبار، لوشان و روستاهای اطراف حدود ۱۴۰ هزار نفر بود، اما امروز تنها در محدوده شهر تهران حدود ۱۰ میلیون نفر زندگی میکنند و با احتساب مناطق پیرامونی، جمعیت استان تهران به حدود ۱۴ میلیون نفر میرسد.»
وی ادامه داد: «به همین دلیل حتی اگر شرایط زمینشناسی مشابهی میان برخی مناطق تهران و منجیل وجود داشته باشد، ریسک زلزله در تهران به مراتب بیشتر است. زیرا هرگونه گسیختگی در نزدیکی تهران با جمعیت بسیار متراکمی مواجه خواهد شد و پیامدهای انسانی، اقتصادی و اجتماعی آن میتواند بسیار گستردهتر از آن چیزی باشد که در منجیل، رودبار و لوشان تجربه شد.»
زارع تصریح کرد: «در واقع تفاوت اصلی تهران با منطقه منجیل در میزان جمعیت و حجم زیرساختهای موجود است. به همین علت، خطرپذیری و ریسک ناشی از زلزله در پایتخت به مراتب بیشتر از منطقهای است که در سال ۱۳۶۹ دچار زمینلرزه شد.»
آموزش همگانی؛ مؤثرترین راه کاهش تلفات زلزله
وی درباره نقش آموزش عمومی در کاهش خسارات و تلفات ناشی از زلزله نیز گفت: «آموزش همگانی همواره یکی از مهمترین ابزارهای کاهش خطرپذیری در برابر زلزله بوده است. بررسی تجربه زلزلههای گذشته نشان میدهد بخش قابل توجهی از آسیبها ناشی از رعایت نکردن نکات اولیه ایمنی بوده است.»
زارع افزود: «در بسیاری از موارد مشاهده شده افرادی که اصول اولیه ایمنی را میدانستند و هنگام وقوع زلزله آنها را رعایت کردند، از مرگ یا جراحات شدید نجات یافتهاند. این مسئله نشان میدهد آموزش عمومی تا چه اندازه میتواند در حفظ جان انسانها مؤثر باشد.»
وی ادامه داد: «آموزش همگانی مختص متخصصان نیست؛ همه افراد جامعه در هر سن، سطح تحصیلات و محل زندگی به آن نیاز دارند. تجربه ایران و کشورهای مختلف جهان نیز نشان داده است که با آموزش مستمر و فراگیر میتوان میزان خسارات جانی را به شکل قابل توجهی کاهش داد.»
زلزله منجیل آسیبپذیری شهرهای مدرن ایران را آشکار کرد
این زلزلهشناس در پاسخ به این پرسش که مهمترین پیام زلزله منجیل برای امروز چیست، بیان کرد: «زلزله منجیل نخستین زلزله بزرگ شهری ایران در دوران معاصر بود. پیش از آن نیز زلزلههای مخربی همچون زلزله طبس رخ داده بود، اما زلزله منجیل سه شهر مهم کشور را با زیرساختهای نسبتاً مدرن به شدت تخریب کرد.»
وی افزود: «برای نخستین بار این زلزله نشان داد که شهرهای مدرن و امروزی نیز در برابر زمینلرزه بسیار آسیبپذیر هستند و توسعه شهری به تنهایی نمیتواند امنیت شهروندان را تضمین کند.»
زارع گفت: «مهمترین پیام زلزله منجیل این است که با توسعه شهرنشینی و گسترش زیرساختها، شکل جدیدی از آسیبپذیری نیز ایجاد میشود. بنابراین باید متناسب با شرایط جدید، برای کاهش خطرپذیری، مقاومسازی ساختمانها، ارتقای زیرساختها و افزایش آمادگی عمومی برنامهریزی کرد.»
این زلزله شناس خاطرنشان کرد: «زلزله منجیل به ما آموخت که مدیریت بحران و آمادگی در برابر زلزله باید بخشی جداییناپذیر از برنامهریزی شهری باشد. این درس امروز برای کلانشهرهایی مانند تهران اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا هر رخداد لرزهای در چنین مناطقی میتواند پیامدهایی به مراتب گستردهتر از گذشته به همراه داشته باشد.»
ریحانه خوافی 
ارسال دیدگاه