بازآفرینی هویت ملی باید در فضای مجازی جدی گرفته شود

محمدرضا ذوالفقاری در گفت‌وگو با پانا درباره مفهوم اعتیاد به فضای مجازی اظهار کرد: «اعتیاد به معنای نوعی وابستگی است؛ وضعیتی که در آن فرد در صورت نبود یک عامل، دچار احساس کمبود یا کلافگی می‌شود. این واژه در اصل در حوزه مواد مخدر به کار می‌رفت، اما امروز در ادبیات روزمره برای وابستگی شدید به شبکه‌های اجتماعی نیز استفاده می‌شود.» 

وی افزود: «وقتی فرد به اندازه‌ای به شبکه‌های اجتماعی وابسته شود که در نبود آن احساس خلأ کند و نتواند زمان خود را بدون آن پُر کند، می‌توان از نوعی اعتیاد سخن گفت. البته این وضعیت با اعتیاد به مواد مخدر متفاوت است، اما شباهت آن در همان حس نیاز و وابستگی است.» 

حرکت جامعه از جمع‌گرایی به فردگرایی

ذوالفقاری درباره پیامدهای اجتماعی این پدیده توضیح داد: «در نظریه‌های جامعه‌شناسی معمولاً گفته می‌شود جوامع سنتی بیشتر جمع‌گرا هستند، در حالی که جوامع مدرن گرایش بیشتری به فردگرایی دارند. روند کلی جهان نیز به سمت تقویت فردگرایی است.» 

وی گفت: «شبکه‌های اجتماعی گاهی نوعی همگرایی ایجاد می‌کنند؛ برای مثال کمپین‌ها یا حرکت‌های جمعی در فضای مجازی شکل می‌گیرد. با این حال، در مجموع این فضا در امتداد همان روند جهانی فردگرایی حرکت می‌کند؛ یعنی افراد در عین ارتباط با دیگران، بیش از گذشته بر هویت فردی خود تمرکز دارند.» 

نوجوانان امروز صاحب دو هویت‌اند

این جامعه‌شناس فرهنگی با تأکید بر نقش شبکه‌های اجتماعی در شکل‌گیری هویت نوجوانان بیان کرد: «شبکه‌های اجتماعی صرفاً یک سرگرمی نیستند، بلکه به بخشی از هویت افراد تبدیل شده‌اند. نوجوانان امروز عملاً دو هویت دارند؛ یکی هویت خانوادگی و اجتماعی که در دنیای واقعی شکل می‌گیرد و دیگری هویتی که در شبکه‌های اجتماعی از خود ارائه می‌دهند.» 

وی ادامه داد: «تفاوت مهم این دو هویت در نحوه شکل‌گیری روابط است. در هویت واقعی، فرد امکان انتخاب بسیاری از روابط خود را ندارد؛ برای مثال روابط خانوادگی از پیش تعیین شده است. اما در فضای شبکه‌های اجتماعی، افراد می‌توانند دایره ارتباطات خود را انتخاب کنند و همین موضوع باعث می‌شود آن هویت برای بسیاری از نوجوانان جدی‌تر و اثرگذارتر باشد.» 

به جای نفی شبکه‌های اجتماعی، باید در آن تولید محتوا کرد

وی افزود: «نهادهایی مانند آموزش و پرورش، رسانه ملی و دیگر نهادهای فرهنگی باید به تولید محتوا و بازتولید هویت فرهنگی و ملی در این فضا بپردازند.» 

ضرورت بازآفرینی هویت ملی در جامعه

وی بیان کرد: «یکی از مهم‌ترین وظایف نهادهای فرهنگی و آموزشی امروز، بازآفرینی هویت ملی است. باید کاری کرد که مردم در سراسر کشور، از شمال تا جنوب و از شرق تا غرب، شناخت عمیق‌تری از ایران و هویت فرهنگی خود پیدا کنند و به ایرانی بودن خود افتخار کنند.» 

ذوالفقاری خاطرنشان کرد: «ایران مجموعه‌ای از فرهنگ‌ها و قومیت‌های مختلف است که در یک جغرافیای مشترک زندگی می‌کنند و همین تنوع فرهنگی می‌تواند پایه‌ای برای تقویت هویت ملی باشد.»