رسم عزاداری دههی محرم در شاهرود
شهرستان شاهرود نیز همچون دیگر شهرستانهای این استان، باسابقه مذهبی دیرینه، مشهور به دارالمومنین و زادگاه تعدادی زیادی از مراجع بزرگ بوده است و از نظر وسعت و جمعیت بزرگترین شهرستان استان سمنان میباشد.
به گزارش خبرنگار پانا از سمنان، شاهرود دارای ۸۱۰ تکیه و ۱۵۰ منبرخانه است و به جهت تنوع آب و هوایی، این شهرستان را لقب قاره کوچک دادهاند و به یمن سفر رئیس جمهور، فرمانداری این شهرستان به فرمانداری ویژه تبدیل شد.
مردم شاهرود در طول سال، تمام مناسبت های مذهبی را باشور و نشاط خاصی برگزار میکنند که از آن جمله میتوان ماه محرم و صفر را نام برد که در تمامی ادوار تاریخ، هر سال پرشورتر از گذشته برگزار شده و همه ساله بر شکوه و جلال آن افزوده میشود.
محرم با گوشت و خون مردم منطقه آمیخته است، مردم شاهرود در طول سال برای فرا رسیدن این ماه عزیز برنامهریزی میکنند؛ بطور مثال اکثر مردم نذر و نیاز و هزینه اطعام را برای محرم کنار میگذارند.
گروههای برگزاری تعزیه و نمایش، ماه ها قبل شروع به تمرین کرده تا آماده شوند؛ مردم از چند روز به شروع این ماه از انجام اموری که با عزاداری مغایرت دارد: مثل مراسم دعوتی، شادی، اصلاح سر و صورت و… تا پایان ماه صفر دوری میکنند.
روزهای پایانی ماه ذیالحجه کلیه هیأتها با برگزاری جلسات برنامهریزی به غبارروبی، سیاه پوش نمودن و برافراشتن پرچمها و بیرقهای عزا پرداخته و در طول این دوماه همه لباس سیاه پوشیده و چهرههایی عزادار دارند.
مردم نذرهایی در ماههای محرم و صفر برای خود و فرزندانشان و رفع گرفتاریها از جمله سقایی، اطعام با انواع غذاها، نذر شمع، خرما، حلوا، گل مالیدن بر سر و صورت، پای برهنه سینه زدن، زنجیرزدن، پذیرایی، کفشداری و اسفند دود کردن در مساجد و تکیهها، زیر طوق و علم رفتن، خواندن زیارت عاشورا، ختم قرآن، روزه گرفتن و… انجام می دهند.
شاهرود در این ایام یکپارچه پر از بذل و بخشش و نعمت و کرم است و به اعتقاد مردم شهرستان، محرم بهترین زمان طلب آمرزش برای رفتگان و درخواست حاجات است.
شب اول محرم طی یک آیین دیرینه که به بیش از ۱۵۰ سال پیش می رسد، کلیه مسئولین هیات و دستههای عزاداری، مدیران، معتمدین، بازاریان و… به قدیمیترین تکیه شاهرود (زنجیری) دعوت میشوند و با برگزاری مراسم عزاداری شروع ماه محرم را به مردم اعلام میکنند.
ازجمله مراسمات این شب، شست و شوی دستان عزاداران امام حسین(ع) با آب و خشک نمودن آن قبل از اطعام است که این امر به تاسی از رفتار کریمانه و میهمان نوازانه اهل بیت عصمت و طهارت و حضرت علی(ع) نسبت به میهمانان انجام شده و از بیش از یکصد سال پیش بزرگان شهر به رسم احترام به عزاداران امام حسین(ع) این کار را انجام میدادند.
از روز اول سیاهپوشان زن و مرد، خرد و کلان در مساجد، حسینیهها و منبرخانهها با برگزاری مراسمات ویژه، گرد هم آمده و به عزاداری و سوگواری سرور و سالار شهیدان حضرت اباعبدالحسین(ع) میپردازند.
زنان عزادار سیاه پوش نیز چنین برنامههایی از جمله روضهخوانی در منبرخانهها دارند و بانالههای سوزناک خود باحضرت زینب(س) همناله میشوند و تا پایان صفر این روضهخوانیها ادامه دارد.
پنجم محرم در بین مردم شاهرود به نام حضرت ابوالفضل(ع) نامگذاری شده است و آیین سنتى «طوقبندان» همزمان با این روز با حضور جمع زیادى از عزاداران و هیآت برگزار مىشود.
این آیین قدیمى و اختصاصى در تکایا، محلهها و هیأتهاى مذهبى به یاد علمدار دشت کربلا حضرت ابوالفضل عباس(ع) با شکوه خاص و حضورخیل عظیمی ازجمعیت بر پا مىشود.
طوق(علم و بیرق حضرت ابوالفضل(ع) علمدار کربلا ) از سه قسمت زبانه بلند ارتجاعی و طلایی رنگ، بدنهای بصورت گنبدی یا مربع و چوب بلند و محکم بعنوان پایه تشکیل شده است و در هرمنطقه متعلق به یک تکیه، مسجد و یا طایفه میباشد که هر سال در این مکانها نگهداری و صبح روز پنجم محرم آنها را خارج کرده و طی مراسمی با نوحهخوانی شسته و غبارروبی میکنند تا برای مراسم آماده شود.
در بعدازظهر همان روز بزرگان و هیاتهای قدیمی در تکیه بازار(زنجیری) جمع شده و به حال عزاداری به همه تکایا و منازلی که طوق دارند رفته و طوقها را یکی یکی جمع آوری میکنندکه هر لحظه بر تعداد طوقها و جمعیت افزوده میشود.
سپس از تکیه بیدآباد که در آن سنگینترین و بلندترین طوق (باباعلی) وجود دارد، قسمتهای مختلف طوقها را به سمت محله قلعه (جنب مسجد قلعه) حرکت میدهند و در آنجا قسمتهای مختلف طوقها را بر روی هم سوار کرده و با شالهای ابریشمین رنگارنگ آنها را تزیین میکنند.
وقتی تمامی طوقها و جمعیت در آن محل جمع شدند، خیل عظیم مردم به ویژه جوانان که اکثرا همه ساله نذر حضور در این مراسم را دارند با حالتی خاص سینهزنان کمر یکدیگر را با دست گرفته، یاعباس یا عباسکنان به سمت تکیه بازار (زنجیری) درحالی که مسیر مملو از جمعیت است، حرکت میکنند.
وقتی جمعیت سینهزن که طول آن بیش از صدها متر است وارد تکیه میشوند، عزاداری به اوج خود رسیده و گاه بعضی از حال میروند که بر روی دستان عزاداران از تکیه خارج میشوند.
زنان و کودکانی که در شاهنشین تکیه نشستهاند نیز بیاراده بر سرزنان، گریه میکنند، تمام تکیه پر از اندوه و حزن است، گویی از تمام در و دیوار آن غم میبارد؛ با آوای ملکوتی اذان مغرب مراسم پایان مییابد و هر که طوقهای خود را برداشته به تکیه و منزل خودبرده و تاپایان ایام محرم برافراشته نگه میدارند.
از همان شب به بعد از هر محله و کوچه و خیابان که میگذری صدای نوحه و عزاداری میآید.
از نکات قابل توجه فعالیت هیأت های مختلف ناشنوایان، نابینایان، معلولین، خردسالان، تکیه هنرمندان، سیدها و رانندگان… است که هر کدام با نام های مختلف بصورت جداگانه به عزاداری میپردازند.
۵ شهر دیگر این شهرستان و روستاها که تعداد آنها به بیش از ۲۵۰ میرسد، هرکدام در نقاط مختلف برای ارج نهادن به واقعه عظیم کربلا مراسم و برنامههای ویژهای دارند و مردم هر منطقه به شکلی ارادت خود را به حضرت امام حسین(ع) و یاران باوفایش ابراز میکنند.
شایان ذکر است هر شهر و روستا مراسمات و برنامههایی جداگانه داشته و در ایامی خاص از مردم دیگر روستاها و شهرها دعوت میکنند تا در مراسم آنان شرکت نمایند که از جمله این مراسمها نخلگردانی است که هر شهر و روستا نخلهای جداگانهای دارند.
در روز دهم با دعوت از کلیه مردم منطقه به نخلگردانی میپردازند که برخی باخانوادههایشان در این مراسمها که در روستاهایی از جمله حداده، راهنجان، کلاتهملا، دهملا، دیزج، رویان و… با برنامههایی چون عزاداری و مرثیهخوانی، راهاندازی کاروان اسرا و نخلبرداری برگزار میشود، شرکت میکنند.
از نکات جالب اینکه تمامی منازل این روستاها علاوه برحسینیه مرکزی، از انبوه جمعیت پذیرایی مینمایند و میزبانان در دعوت از مردم به منازلشان از یکدیگر پیشی میگیرند.
البته اکثر این جمعیت روستائیان مقیم از شهر شاهرود، حومه و دیگر شهرها از جمله تهران، دامغان و… هستند که از ابتدا تا ۱۳ محرم به روستاهایشان آمده و با برگزاری مراسم در ۳ وعده از کلیه عزاداران پذیرایی میکنند و کسی در منزل غذایی پخت نمیکند و این رسم در بیشتر روستاها عمومیت دارد.
پر واضح است که توصیف هر کدام از این مراسمهای باشکوه و غمبار به بیش از صدها صفحه توضیح نیاز دارد.
هر هیات عزاداری به یک حسینیه یا مسجد و یا تکیه منسوب است که میعادگاه عاشقان اباعبدالله حسین(ع) آن محل است و مردم در آنجا به عزاداری میپردازند و از روز ششم به بعد نیز چنین مراسمی در تمامی مساجد برپا است که از جمله میتوان مراسم شمع و چراغ (قبل از اذان مغرب توسط خدام تکایای قدیمی)، روشن نمودن شمع و پخش نذورات در مسجد امام حسن(ع)، پا منبری (خواندن اشعاری در عزاداری امام حسین(ع) باصدایی رسا توسط چند نفر از پیرغلامان) و تعزیه (که طی یک رسم دیرینه در تکیه برنجیها از اول محرم برگزار میشود) نام برد.
در روز تاسوعا نیز هیئت های مختلف در شهر از جمله هیئت جانثاران اباعبدا…الحسین(ع) مسجد غربا، تکیه بازار، باغزندان، مسجدابوالفضل، محبین الائمه، مهدیه، مسجدامام حسین(ع)، مسجد فرهنگیان و… به دستهروی و سوگواری میپردازند.
اوج عزاداری ها از شب عاشورا شروع میشود به جرات میتوان گفت به غیر از بیماران همه در مساجد حضور دارند و اعمال ویژه این شب عزیز را که از جمله خواندن زیارت عاشورا است بجا میآورند و تا پاسی از شب این مراسم ادامه دارد.
پس از آن از ساعت ۱۲ شب مراسم ویزه "مکن ای صبح طلوع" تا اذان صبح برگزار میشود، بدین ترتیب که توسط چند هیئت بزرگ سینهزنی انبوه عزاداران خیابانها، کوچهها و محلههای مختلف را طی کرده و در هر محله و یا تکیهای مورد استقبال میزبانان که از ابتدای شب به انتظار نشستهاند، قرار میگیرند.
هیأت ها با حضور در مسجد و با خاموش کردن چراغها و خواندن مرثیههای خود اعلام میکنند که ای کاش این شب صبح نشده و جهان شاهد چنین مصیبت عظمایی نمیشد، پس از پذیرایی با نظم خاصی از مسجد خارج شده تا هیئت دیگر فرصت عزاداری پیدا کند.
از نکات قابل توجه حضور همه ساله تعداد زیادی از کودکان پیران و جوانان است که نذر حضور در سوگواری را تا صبح دارند و همچنین حضور در منازل خانوادههای شهدای جنگ تحمیلی و مداحان است.
صبح همان روز هم تمامی هیأتهای شهر بصورت یکپارچه با علمها و بیرقها به همراه عزاداران در یک اجتماع بزرگ به عزاداری میپردازند که از نکات حائز اهمیت آن اقامه نماز اول وقت ظهر عاشورا به یاد شهدای کربلا است، البته در باغزندان شاهرود هم مراسم باشکوه نخلبرداری از شب قبل با عظمت خاصی برگزار میشود و حضور مردم شهر و روستا در روز دهم محرم قابل توجه است.
عصر عاشورا حال و هوایی ویژه دارد، مردم مانند دیگر عاشقان در مناطق مختلف کشور به شیوه خود مراسم عزای امام حسین(ع) را برگزار میکنند؛ مردم شاهرود طی یک رسم دیرینه عصر عاشورا را به دیدار اهل قبور به ویژه علما، بزرگان و درگذشتگان شهر میروند.
هیئت زنجیرزنی مهدیه نیز که از بزرگترین دستههای زنجیرزنی است و اکثر آنان را جوانانی تشکیل میدهند که با پای برهنه ساعتها عزاداری میکنند؛ انبوه زنجیرزنان بقدری است که چندین خیابان را در برمیگیرد و انتهای هیئت دیده نمیشود.
پس از رسیدن زنجیرزنان به چهار راه مدرسه قلعه مراسم تعزیهای یصورت نمایش برروی تریلیها برگزار میشود، تعزیه از دیر باز در بین مردم مرسوم بوده و نوعی نمایش مذهبی است که اجرای این نمایش که واقعه کربلا و آتش کشیدن خیام اباعبدا… است دل سنگ را آب میکند.
با شروع آوای ملکوتی اذان مغرب این مراسم پایان میپذیرد و بعد از نماز دسته شام غریبان به تکایای قدیمی شهر میروند.
روز یازدهم چند هیئت به اصطلاح کمکی به هیأت یزدیها اضافه شده و به مساجد شهر میروند و عصر مراسم نخلبرداری است که با مفهوم تشییع پیکر مقدس سید الشهدا(ع) در عصرعاشورا است و حملکنندگان و عزاداران بعنوان تشییعکنندگان هستند.
برخی اظهار میکنند نخل شباهت بسیاری به درخت سرو دارد و سرو در فرهنگ عامه یعنی جاودانگی، رشادت، زندگی اخروی و آزادگی که یادآور روحیات و خصایص امام حسین(ع) است.
به جهت جمعیت بسیار زیاد از روزهای قبل برای رسانیدن صدا به صدها متر طول جمعیت نسبت به نصب سیستمهای صوتی اقدام میکنند.
ظهر بدنه نخل را با پارچه سیاه پوشانده و جلو و عقب نخل را با آینه تزیین ( آینه به عنوان نور وجود مبارک امام حسین(ع)) و چند شمشیر روی آن قرار میدهند (شمشیرهایی که بر بدن مبارک وارد شده بود) و چنان آراسته میشود که هیبت آن هر بینندهای را به حیرت وا میدارد.
هنگامی که هیأت ها و دستهجات همگی در محل مسجد نخل جمع شدند، طوقها در جلو نخل بعد از آن و عزادارن سینهزن پشت سر که به جهت مسیر مملو از جمعیت حضور زنجیرزنان و... غیرممکن است هنگام حرکت باشکوه نخل، زنان و کسانی که نظارهگرند همگی در حال اشک ریختن هستند.
در حمل نخل که به طرف قبرستان قدیمی حرکت داده میشود، تقسیم کار وجود دارد به گونهای که بلندکردن هر پایه نخل، مخصوص صنف، طایفه، یا اهل محل خاصی بوده و معمولا این حق موروثی بوده است و در حرکت منظم نخل با وزن بسیار زیاد حائز اهمیت است.
هنگام بلند کردن نخل، دهها تن از مردان با پای برهنه زیر پایههای نخل رفته و آن را با عظمت تمام به حرکت در میآورند و چون جنازهای باشکوه آن را از میان موج جمعیت عزاداران عبور میدهند.
حضور جوانان، نوجوانان و انبوه مردم عزادار شیفته و عاشق اهل بیت شکوه خاصی به مجلس میبخشد.
پس از زمین گذاشتن نخل مراسم با نوحهخوانی توسط دو نفر از بزرگترین هیأت ها شروع و با سخنرانی یکی از مسئولین و مداحی و روضهخوانی به پایان رسیده و نخل به جای اولش باز گردانده میشود.
سپس در چهارراه مدرسه قلعه به یک رسم چندین ساله تعدادی از جوانان به یاد شهدای شهر و کسانی که در این مراسم شرکت داشتند، بصورت دوره به سینهزنی و عزاداری میپردازند.
روضهخوانی تاپایان ماه صفر ادامه دارد و در شب چهلم و بیست و هشت صفر نیز هیأت ها مراسم دارند و دیگهای حلیم و شلهزرد نذری تا صبح برپا است و پای این دیگها حاجت میطلبند و به عزاداری پرداخته و گروه تعزیه نیز روز چهلم به سرای سالمندان رفته و به اجرای تعزیه میپردازد.
در دهه آخر ماه صفر، به مانند بیشتر شهرهای کشور، هیاتهای عزداری در اربعین عاشورای حسینی در بارگاه ملکوتی فرزندش امام هشتم حاضر شده و به سوگواری میپردازند.
توصیف و بیان این همه مراسم، شور و اشتیاق در گفتاری کوتاه میسر نیست، بلکه خود کتابی بزرگ و اندیشهای توانا را میطلبد.
مقصود انجام وظیفه در انعکاس گزارشی کوتاه از مراسم عزاداری در این ایام و بیان سنتهای به جا مانده از بزرگان، علماء و نیاکان یکی از شهرهای استانمان، شاهرود بود که انشاءالله مورد قبول حضرتش قرار گیرد.
تقصیر از من نیست که این کار عشق است و بس و عشق را با قلم نمیتوان توصیف کرد؛ این تنها توضیحاتی ناقص و کوچک از اتفاقی بزرگ و باشکوه است که در سوگ سالار شهیدان مىنشینند و جلوههایى از ارادات خود را به اباعبدالله الحسین(ع) سرور شهیدان نشان مىدهند.
ارسال دیدگاه